Koncentracije PM čestica koje su u Pljevljima nedavno dostizale i prelazile 300 mikrograma po metru kubnom, višestruko premašuju preporuke Svjetske zdravstvene organizacije, ali i zakonom dozvoljene granične vrijednosti u Evropskoj uniji.

PM ČESTICE DALEKO IZNAD SVIH GRANICA

Odgovarajući na pitanje Standarda da li se ovakvi nivoi zagađenja mogu smatrati vanrednom situacijom u oblasti javnog zdravlja, Vojinović ističe da se u tim okolnostima više ne može govoriti o „lošem kvalitetu vazduha“.

„Prekoračenja emisija PM čestica u odnosu na zakonom dozvoljene limite, po svim relevantnim zdravstvenim i evropskim standardima, predstavljaju pragove kod kojih se, prema naučnim dokazima, rizik od zdravstvenih posljedica značajno povećava. Riječ je o nivoima zagađenja koji višestruko premašuju preporuke Svjetske zdravstvene organizacije, prema kojima 24‑časovna prosječna vrijednost za PM2.5 ne bi smjela biti veća od 15 µg/m³, a za PM10 od 45 µg/m³“, navodi Vojinović.

Ona podsjeća da zakonski obavezujuće granične vrijednosti u Evropskoj uniji nijesu postavljene isključivo na osnovu zdravstvenih kriterijuma, već da uzimaju u obzir i tehničke i ekonomske mogućnosti država.

„Direktiva EU o kvalitetu ambijentalnog vazduha definiše dnevnu graničnu vrijednost za PM10 od 50 µg/m³, uz dozvoljenih 35 dana prekoračenja godišnje, dok je za PM2.5 propisana godišnja vrijednost od 25 µg/m³. Međutim, EU je nedavno revidovala ovu Direktivu, s ciljem dodatnog usklađivanja sa preporukama SZO-a, pa je godišnji limit za PM2.5 smanjen na 10 µg/m³, uz znatno strože dnevne granice“, objašnjava sagovornica Standarda.

Kada se ovakve vrijednosti, kako ističe, premaše više desetina puta, više se ne govori o lošem kvalitetu vazduha, već o uslovima koji imaju karakter akutne zdravstvene prijetnje.

„U takvim okolnostima posebno su ugrožena djeca, starije osobe, hronični bolesnici i trudnice, ali ni zdrava populacija nije izuzeta od rizika“, upozorava Vojinović.

I pored toga, dodaje ona, država ovakve epizode u praksi ne tretira kao krizne situacije u formalnom smislu.

„Razlog za to nije u nedostatku dokaza o štetnosti, već prije svega u postojećem pravnom i institucionalnom okviru. U Crnoj Gori vanredne situacije su normativno vezane za prirodne katastrofe ili epidemije, dok zagađenje vazduha, iako hronično i povremeno ekstremno, nije jasno definisano kao osnov za proglašenje zdravstvene krize“, navodi Vojinović.

EKSTREMNO ZAGAĐENJE KAO „NORMALNO“ STANJE: INSTITUCIJE ĆUTE, GRAĐANI TRPE POSLJEDICE

Podaci sa mjernih stanica, koji godinama unazad pokazuju kontinuirana i višednevna prekoračenja PM čestica i sumpor‑dioksida, naročito u Pljevljima, ukazuju da se ne radi o incidentnim pojavama, , već o sistemskom problemu.

„Posebno zabrinjava to što se ekstremno zagađenje u Pljevljima i drugim gradovima često doživljava kao „sezonski i očekivani problem“, čime se normalizuje stanje koje bi trebalo da izazove ozbiljnu reakciju“, ističe ona.

Govoreći o odgovornosti, Vojinović naglašava da ona ne može biti apstraktna ili kolektivna.

„Primarna odgovornost leži na izvršnoj vlasti, čija resorna ministarstva i nadležni organi uprave imaju obavezu da planiraju, koordiniraju i obezbijede sprovođenje mjera za smanjenje zagađenja. Međutim, u zadnjih pet godina strateški okvir za sistemsku prevenciju i kontrolu zagađanje vazduha u Crnoj Gori je u kolapsu, te stoga ni odgovor na pogoršani kvalitet vazduha nije prilagođen aktuelnim epizodama ekstremnog zagađenja. Nacionalna strategija upravljanja kvalitetom vazduha sa pripadajućim Akcionim planom važila je do kraja 2020. godine, a od tada nije usvojena nova, uprkos pripremljenim nacrtima, zakonskoj obavezi i stalnim podsjećanjima Evropske komisije, a posebno razmjerama problema“, podsjeća Vojinović.

Dio odgovornosti, kako dodaje, snose i lokalne samouprave, ali i veliki zagađivači, dok se tolerisanjem prekoračenja bez sankcija šalje poruka da je zagađenje prihvatljivo.

„Međutim, ni ti razlozi ne mogu biti opravdanje za dugogodišnje nerješavanje poznatog problema. Odgovornost leži i na velikim zagađivačima sa visokim emisijama, koji su dužni da posluju u skladu sa zakonom i primjenjuju najbolje dostupne tehnologije. Kada se prekoračenja tolerišu bez sankcija, šalje se poruka da je zagađenje prihvatljivo, čime se direktno podriva i pravni i zdravstveni sistem. Istovremeno, ni uloga građana ne može biti u zanemarena, jer nesavjesno korišćenje individualnih ložišta, spaljivanje otpada i upotreba nekvalitetnih goriva dodatno pogoršavaju stanje. Međutim, odgovornost građana ne može i ne smije biti izgovor za izostanak sistemskih mjera nadležnih institucija“, kazala je Vojinović za portal Standard.

INFORMISANJE GRAĐANA BEZ PRATEĆIH ZAŠTITNIH MJERA GUBI SMISAO

Građani danas imaju pristup podacima o kvalitetu vazduha u realnom vremenu, ali upozorenja često ostaju bez konkretnih mjera zaštite. Na pitanje Standarda da li se time problem zagađenja svodi na puku statistiku, Vojinović kaže da informisanje bez djelovanja gubi osnovni smisao.

„U Crnoj Gori još od 2014. godine građani imaju uvid u mjerenja sa stanica u realnom ili gotovo realnom vremenu, a od prije dvije godine dobijaju i jasne kvalifikacije kvaliteta vazduha. Uvođenje sistema informisanja građana o kvalitetu vazduha predstavlja iskorak u transparentnosti u odnosu na period kada takvih podataka uopšte nije bilo ili kada su bili teško dostupni. Međutim, moglo bi se reći da isključivo informisanje o kvalitetu vazduha, bez istovremenog preduzimanja konkretnih zaštitnih mjera, u suštini svodi problem zagađenja na statistiku“, naglasila je sagovornica portala Standard.

Vojinović naglašava da informisanje bez djelovanja gubi osnovni smisao.

„Kada upozorenja ne prate hitne mjere koje ograničavaju izvore zagađenja u kritičnim periodima, ona postaju rutina na koju se građani vremenom navikavaju. Time se odgovornost implicitno prebacuje na pojedince, koji su obaviješteni, ali ne i zaštićeni, jer im se savjetuje da „smanje boravak na otvorenom“, ali se time i gubi osnovna svrha sistema zaštite vazduha, a to je da spriječi ili barem značajno smanji štetu po zdravlje ljudi. Drugim riječima, sistem informisanja je dobar i neophodan temelj, ali on ne može biti sam sebi svrha, već jedan od koraka ka aktiviranju kratkoročnih akcionih planova i jasnih, primjenjivih preporuka koje idu dalje od opštih savjeta“, ocjenjuje ona.

ZAGAĐENJE VAZDUHA U ČETIRI GRADA POGAĐA POLOVINU STANOVNIŠTVA

Kada se prekoračenja graničnih vrijednosti pojavljuju u različitim sredinama, sa različitim izvorima emisija, u kontinuitetu i tokom više zimskih sezona, to znači da problem više nije lokalno specifičan, već kako ističe Vojinović, da ima strukturni karakter. I to se upravo dešava u Crnoj Gori, jer se loš kvalitet vazduha bilježi u četiri grada (Pljevlja, Bijelo Polje, Nikšić i Podgorica), u kojima živi 49% stanovnika Crne Gore.

U tom kontekstu, Vojinović detaljno objašnjava izvore zagađenja po gradovima.

„Direktni doprinos zagađenju vazduha u Pljevljima imaju gradske kotlarnice i individualna ložišta koji koriste čvrsta goriva (ugalj i drvo) i energetsko-rudarski kompleks (Termoelektrana „Pljevlja“ i Rudnik uglja AD Pljevlja). Pri nepovoljnim meteorološkim uslovima u zimskim mjesecima, ali i zbog geografske pozicije, dolazi do dugotrajnog zadržavanja zagađujućih materija i taložnih čestica u atmosferi. Tokom proteklih 10 godina, u pojedinim gradskim kotlarnicama je izvršena zamjena energenata za grijanje i umjesto kotlova na ugalj instalirani su kotlovi na pelet. Još uvijek se kotlovi na ugalj koriste u: Grijanju DOO, Rudniku uglja, Vektri Jakić, Sportskom centru Ada, Gimnaziji, Medicinskom centru, Centru bezbjednosti i Čistoći DOO. Na aero zagađenje u Pljevljima utiču i pogoni za drvopreradu, kamenolomi, odlagalište komunalnog otpada na „Jagnjilu“, nekontrolisana odlagališta otpada, saobraćaj, šumski požari i paljenja otpada na otvorenom“, navodi ona.

Govoreći o Bijelom Polju, Vojinović navodi da su individualna ložišta dominantan izvor zagađenja.

„I uBijelom Poljudominantan izvor zagađenja je upotreba čvrstih goriva za grijanje u individualnim ložištima, čiji dimnjaci doprinose zagađenju u niskom sloju atmosfere, gdje je ono najnepoželjnije. U Bijelom Polju sezone grijanja su u znaku hladnog vremena sa niskim temperaturama, a dešavaju se uticaji visokog vazdušnog pritiska sa pojavom mraznih temperatura, dok su učestale i temperaturne inverzije sa izostankom provjetravanja u tim danima“, pojašnjava Vojinović.

U Nikšiću je, prema njenim riječima, istorijski najveći uticaj imala industrija, dok se danas situacija djelimično mijenja.

„U Nikšiću su u prošlosti rad Željezare i rudarske aktivnosti uticale na pogoršani kvalitet vazduha, uz određeni uticaj i saobraćaja i neuređenih odlagališta otpada, naročito Mislovog dola koji je prije dvije godine zatvoren. Sa značajnim smanjenjem obima prerađivačkih aktivnosti, a posebno u posljednjih nekoliko godina sa povećanom frekvencijom ugradnje fotonaponskih panela, redukovan je uticaj sagorijevanja čvrstog goriva za grijanje“,navodi sagovornica Standarda.

Kada je riječ o Podgorici, Vojinović ističe da kombinacija individualnih ložišta i saobraćaja predstavlja ključni problem.

„Kao najveći izvori zagađenja vazduha uPodgoriciprepoznata su individualna ložišta, tj. grijanje na čvrsta goriva, koja koristi preko 50% domaćinstava, potom saobraćaj, jer je u Podgorici registrovana 1/3 svih vozila u Crnoj Gori, koja su prilično stara i zasnovana u najvećem dijelu na dizel gorivu, ali i izmijenjena mikro klima, paljenje otpada i sl“, naglašava ona.

Prema njenim riječima, ovakva struktura izvora zagađenja jasno pokazuje da dosadašnje energetske, saobraćajne i ekološke politike nijesu dale željene rezultate.

„To što problem postoji u više gradova, nedvosmisleno pokazuje da su potrebne sistemske promjene, a ne izolovane intervencije, te da se kvalitet vazduha mora postaviti kao prioritet javne politike, a ne kao sporedno ekološko pitanje. Ako se postojeći podaci shvate ozbiljno, oni mogu biti osnova za ubrzanje energetske tranzicije, jačanje održivog saobraćaja i slično“, kazala je Vojinović za portal Standard.

USTAVNO PRAVO NA ZDRAVU ŽIVOTNU SREDINU

Ustav Crne Gore garantuje pravo na zdravu životnu sredinu, dok podaci sa mjernih stanica godinama pokazuju da pojedine sredine dišu vazduh koji višestruko premašuje dozvoljene granice. Ovo pravo, kako ističe sagovornica portala Standard, obavezuje državu da aktivno sprječava, smanjuje i sanira štetne uticaje po životnu sredinu i zdravlje ljudi.

„Ako se dozvoljene granice zagađenja godinama premašuju, a država ima jasna saznanja o problemu, raspolaže podacima i zakonskim mehanizmima da reaguje, onda se ustavno pravo na zdravu životnu sredinu u praksi ne obezbjeđuje“, navodi Vojinović.

Iskustva iz evropske prakse, kako dodaje, pokazuju da sudovi sve češće prepoznaju pravo na zdravu životnu sredinu kao dio šireg korpusa ljudskih prava. Dugotrajna izloženost zagađenju, uz izostanak adekvatne reakcije države, može biti osnov za sudsku zaštitu, kako na nacionalnom, tako i na međunarodnom nivou.

„Nedavno je građanka Pljevalja podnijela i dobila tužbu protiv države Crne Gore, upravo zbog štetnog kvaliteta vazduha i povrede ustavom garantovanog prava na zdravu životnu sredinu. Osnovni sud u Podgorici je usvojio njenu tužbu i presudio da je država odgovorna za zagađenje vazduha u Pljevljima, naloživši joj naknadu nematerijalne štete, doduše simbolični iznos od oko 1500 eura. Međutim, ovdje je važnija poruka koju je presuda poslala o spremnosti pravosudnog sistema da odgovori na zahtjeve u oblasti ljudskih prava i zaštite životne sredine, čime bi trebalo da se skrene pažnja da građani mogu da zaštite svoja ustavna prava kroz pravni sistem“, ističe ona.

POLITIČKA VOLJA KLJUČ ZA ZAŠTITU ZDRAVLJA

Vojinović ističe da višegodišnja ponavljanja ekstremnog zagađenja jasno pokazuju da problem nije u nedostatku znanja ili podataka, već u odsustvu odlučne političke volje da se kvalitet vazduha postavi kao pitanje javnog zdravlja i ustavnih prava.

„Ključni problem je upravo u tome što se obavezujuće i restriktivne mjere stalno odlažu. Svaka nova sezona ekstremnog zagađenja dočekuje se sa istim obrazloženjima, istim upozorenjima i gotovo istim zaključcima. Time se stvara utisak da se zagađenje tretira kao neminovnost, a ne kao problem koji zahtijeva odlučnu i ponekad politički nepopularnu intervenciju“, upozorava Vojinović.

Ona pojašnjava da dok se sistem ne postavi tako da obavezujuće mjere za zaštitu zdravlja građana budu aktivirane odmah nakon prekoračenja graničnih vrijednosti, problem će se iz godine u godinu ponavljati.

„Koliko će još sezona ekstremnog zagađenja biti ‘tolerisano’ zavisi isključivo od političke odluke da se kvalitet vazduha prepozna kao pitanje zdravlja, ustavnih prava i javne bezbjednosti, a ne kao sezonski problem koji se može beskonačno odlagati“, zaključuje Vojinović.