Organizovani kriminal u Evropi posljednjih godina prolazi kroz duboku transformaciju. Klasična slika mafije – stroga hijerarhija, porodični klanovi, teritorijalna kontrola i otvorena upotreba nasilja – i dalje postoji, ali više nije dovoljna da objasni način na koji danas funkcionišu najmoćnije kriminalne mreže.

Prema Europolovoj procjeni EU-SOCTA 2025, „DNK organizovanog kriminala se mijenja“. Kriminalne mreže postaju destabilizujuće, sve više koriste digitalne tehnologije i nove tehnološke alate, dok se granica između klasičnog kriminala, finansijskog kriminala i novih oblika hibridnih prijetnji sve više briše.

Procjenjuje se da organizovani kriminal u Evropi godišnje generiše oko 139 milijardi eura nezakonitog prihoda, dok nadležni organi uspijevaju da zaplijene tek mali dio kriminalne dobiti. U toj ekonomiji djeluju i stare mafijaške organizacije i nove, fleksibilnije kriminalne mreže koje se međusobno povezuju preko granica.

Među najznačajnijim organizacijama i mrežama koje obilježavaju evropsko kriminalno podzemlje izdvajaju se ’Ndrangheta, Camorra, Cosa Nostra, albanske kriminalne mreže, ruske kriminalne strukture i irski Kinahan kartel.

Ali ono što ih danas povezuje nije samo vrsta kriminala kojom se bave. Mnogo važnije je pitanje – kako rade.

NDRANGHETA – NAJMOĆNIJA KRIMINALNA ORGANIZACIJA U EVROPI

Kalabrijska ’Ndrangheta smatra se jednom od najmoćnijih i najrasprostranjenijih kriminalnih organizacija na svijetu. Njene aktivnosti registrovane su u više od 84 države.

Za razliku od poznatije sicilijanske Cosa Nostre, ’Ndrangheta je uspjela da očuva izuzetnu organizacionu otpornost zahvaljujući strukturi zasnovanoj na porodičnim vezama. Organizaciju čini više od 300 porodičnih klanova, sa više od 60.000 članova širom svijeta.

Njena dominacija posebno je izražena u trgovini kokainom. Procjenjuje se da ’Ndrangheta kontroliše oko 80 odsto evropskog tržišta kokaina, dok italijanski istražitelji navode da značajan dio kokaina koji ulazi u Evropu prolazi kroz kalabrijsku luku Gioia Tauro.

Na vrhu organizacije nalazi se Crimine, odnosno Provincia, najviše upravljačko tijelo ’Ndranghete. Iako ima decentralizovanu, gotovo federalnu strukturu, Crimine ne donosi sve operativne odluke, već ima važnu ulogu u rješavanju sukoba i regulisanju odnosa između lokalnih jedinica.

Posebna snaga ’Ndranghete je sposobnost da istu strukturu reprodukuje u različitim gradovima i državama, zbog čega njeno širenje često podsjeća na svojevrsni poslovni franšizni model.

Tokom 2023. godine italijanske vlasti izvele su jednu od najvećih međunarodnih operacija protiv ’Ndranghete, kada su pripadnici organizacije uhapšeni u više evropskih država i van Evrope. Organizacija je bila predmet istraga zbog trgovine drogom, pranja novca, iznuda, trgovine oružjem, korupcije i infiltracije u legalne poslovne strukture.

Kriminalne aktivnosti ’Ndranghete daleko prevazilaze trgovinu drogom. Organizacija se povezuje sa pranjem novca, infiltracijom u javne nabavke, ilegalnim odlaganjem otpada i prodorom u građevinarstvo, trgovinu, ugostiteljstvo, transport, turizam, nekretnine i druge sektore.

Upravo je sposobnost ulaska u legalnu ekonomiju jedna od ključnih karakteristika savremenog organizovanog kriminala.

CAMORRA – KRIMINAL BEZ JEDNOG CENTRA

Camorra, koja potiče iz Napulja i okolnog regiona Kampanije, jedna je od najstarijih organizovanih kriminalnih struktura u Evropi.

Za razliku od Cosa Nostre i ’Ndranghete, Camorra nema strogo hijerarhijsku strukturu. Funkcioniše kao skup brojnih klanova, među kojima postoje savezništva, sukobi i promjenjivi odnosi moći.

Takva decentralizacija istovremeno otežava potpuno razbijanje organizacije, ali povećava mogućnost unutrašnjih sukoba.

Među najpoznatijim strukturama nalaze se klan Mazzarella i Secondigliano Alliance, savez klanova Licciardi, Contini i Mallardo.

Klan Di Lauro svojevremeno je kontrolisao jedno od najvećih tržišta droge na otvorenom u Evropi, ostvarujući ogromne prihode. Njegova istorija pokazuje još jednu karakteristiku savremenog kriminala: čak i kada policijske akcije uklone vođe jedne organizacije, mreža može preživjeti kroz nove saveze, nasljednike i promjenu poslovnog modela.

Camorra se bavi trgovinom drogom, krijumčarenjem cigareta, falsifikovanjem poznatih brendova, prevarama, ilegalnim odlaganjem otpada, iznudama i pranjem novca.

Posebno snažno prisustvo ima u Španiji, gdje se kriminalni novac ulaže u hotele, restorane, noćne klubove i druge kompanije.

COSA NOSTRA – OD OTVORENOG RATA DO TIHE INFILTRACIJE

Sicilijanska Cosa Nostra vjerovatno je najpoznatija evropska mafijaška organizacija. Njena istorija obilježena je krvavim sukobima sa državom, atentatima i djelovanjem koje je decenijama imalo snažan uticaj na Siciliji.

Smrt Mattea Messine Denara u septembru 2023. označila je kraj jedne ere. On je decenijama bio jedan od najtraženijih italijanskih mafijaša.

Iako su njeni najpoznatiji lideri uhapšeni ili umrli, Cosa Nostra nije nestala.

Naprotiv, njeno djelovanje danas je znatno diskretnije.

Umjesto spektakularnih napada i otvorenog rata sa državom, veći značaj imaju trgovina drogom, korupcija, infiltracija u legalne kompanije, kontrola poslovnih interesa i pranje novca.

To je jedna od najvažnijih promjena koju pokazuju evropske kriminalne mreže: nasilje nije nestalo, ali se često koristi selektivnije – kao sredstvo za zaštitu poslovanja, disciplinovanje članova ili uklanjanje konkurencije.

KAVAČKI I ŠKALJARSKI KLAN – RAT KOJI JE PREŠAO GRANICE CRNE GORE

Posebno mjesto u priči o savremenom organizovanom kriminalu u Evropi zauzimaju kavački i škaljarski klan, dvije kriminalne organizacije nastale iz nekada jedinstvene kotorske kriminalne grupe. Njihov sukob, koji je počeo 2014. godine nakon spora oko nestanka pošiljke kokaina u Španiji, prerastao je u jedan od najkrvavijih obračuna organizovanog kriminala na Balkanu i proširio se daleko izvan Crne Gore.

Dva klana su nekada djelovala kao jedna kriminalna grupa uključena u krijumčarenje kokaina iz Južne Amerike prema Evropi. Nakon spora oko oko 200 kilograma kokaina u Valensiji, grupa se podijelila, a iz tog raskola nastali su Kavački i Škaljarski klan. Prvi sukob ubrzo je prerastao u višegodišnji rat za kontrolu nad poslovima sa kokainom, novcem i uticajem u kriminalnom podzemlju Crne Gore, Srbije i drugih država.

Razmjere tog rata teško je precizno utvrditi jer veliki broj ubistava nikada nije pravosnažno rasvijetljen, a različite institucije i istraživački centri koriste različite kriterijume za povezivanje žrtava sa sukobom. OCCRP je u novijem istraživanju naveo da je više od 80 ubistava javno povezano sa sukobom Kavačkog i Škaljarskog klana, dok je grčka policija 2024. godine saopštila da je rat dvije frakcije povezan sa najmanje 60 ubistava širom Evrope.

Ubistva su registrovana u Crnoj Gori, Srbiji, Španiji, Njemačkoj, Austriji, Holandiji, Grčkoj, Ukrajini, Turskoj i drugim državama, što pokazuje koliko je lokalni sukob brzo prerastao u transnacionalni kriminalni rat.

Kavački i Škaljarski klan postali su poznati po seriji brutalnih likvidacija, pri čemu nasilje nije služilo samo za uklanjanje konkretne mete već i za zastrašivanje protivnika i slanje poruke cijelom kriminalnom miljeu.

U sukobu su korišćeni različiti načini napada – od klasičnih pucnjava do snajperskih napada, automobila-bombi i eksplozivnih naprava. RUSI navodi da su klanovi koristili i profesionalne ubice angažovane izvan svojih neposrednih kriminalnih struktura, uključujući ljude sa vojnim iskustvom i strane plaćenike. Za najosjetljivije likvidacije angažovani su profesionalci, dok su za napade na manje važne mete korišćeni i mlađi, manje iskusni izvršioci.

OCCRP je dokumentovao slučajeve u kojima su mete praćene, a izvršioci putovali preko granica kako bi izveli napade.

Posebno je važna profesionalizacija izvršilaca. RUSI navodi da su za najosjetljivije zadatke angažovani profesionalni ubice, često sa prethodnim vojnim iskustvom, dok su za manje značajne mete korišćeni mlađi pripadnici i saradnici kriminalnih grupa. Takva podjela omogućava organizatorima da održavaju veću distancu između nalogodavca i direktnog izvršioca.

Rat dva kotorska klana pokazao je i koliko su kriminalne organizacije sa Balkana usvojile savremene tehnologije.

OCCRP je u više istraga dokumentovao korišćenje šifrovane komunikacije i podataka sa platforme Sky ECC, koji su kasnije postali važan izvor dokaza u evropskim istragama. Pristup komunikacijama omogućio je istražiteljima da rekonstruišu kontakte između pripadnika kriminalnih mreža, njihova kretanja i dio planova povezanih sa likvidacijama.

Istovremeno, kriminalni sukob je pokazao da klanovi ne moraju fizički biti prisutni u zemlji u kojoj se izvršava određena operacija. Nalog može doći iz jedne države, izvršilac iz druge, oružje i vozilo mogu biti obezbijeđeni preko treće mreže, dok se sama likvidacija izvršava u četvrtoj državi.

Takav način djelovanja karakterističan je za savremeni transnacionalni organizovani kriminal.

Kavački i Škaljarski klan zato predstavljaju jedan od najupečatljivijih primjera transformacije balkanskog organizovanog kriminala: lokalna kriminalna struktura pretvorena je u transnacionalnu mrežu koja kombinuje trgovinu kokainom, međunarodne saveznike, pranje novca, digitalnu komunikaciju i profesionalizovane izvršioce likvidacija.

Njihov višegodišnji rat pokazuje da savremeni organizovani kriminal više nije vezan za teritoriju jednog grada ili države. Klan može nastati u Kotoru, drogu nabavljati preko Južne Amerike, novac plasirati kroz legalne poslove u različitim državama, komunikaciju voditi preko šifrovanih platformi, a protivnika pratiti i likvidirati hiljadama kilometara od mjesta gdje je kriminalna organizacija nastala.

To je upravo obrazac novog evropskog kriminalnog ekosistema – lokalni klanovi, globalno tržište i nasilje bez granica.

ALBANSKE KRIMINALNE MREŽE – OD KLANOVA DO TRANSNACIONALNIH LANACA

Albanske kriminalne mreže izrasle su u jednu od važnih sila evropskog tržišta droge.

Njihova posebnost nije samo u porodičnoj i klanovskoj strukturi već i u sposobnosti da se povežu sa kriminalnim organizacijama iz drugih država.

Istrage EUOPOLA su pokazale veze sa ’Ndranghetom, južnoameričkim dobavljačima kokaina i distributivnim mrežama u Velikoj Britaniji, Italiji, Holandiji, Belgiji, Francuskoj, Španiji i Skandinaviji.

Klan Cela-Çopja bio je jedna od velikih organizacija koje su posljednjih godina bile predmet međunarodnih istraga. Organizacija je povezivana sa uvozom velikih količina kokaina iz Latinske Amerike i pranjem novca kroz nekretnine i druge poslovne projekte.

Sličan model koristila je i Kompania Bello, mreža koju je vodio Dritan Rexhepi. Istraga je pokazala da je organizacija povezivala Južnu Ameriku sa evropskim tržištem, dok su operacije obuhvatale više država.

Ono što se iz ovih slučajeva vidi jeste da moderna kriminalna organizacija više ne mora da kontroliše svaki korak kriminalnog lanca.

Dovoljno je da kontroliše ključne tačke – dobavljača, transport, finansije, distribuciju i ljude koji mogu da izvrše određeni zadatak.

RUSKE KRIMINALNE MREŽE – KRIMINAL KAO USLUGA

Ruske kriminalne strukture predstavljaju poseban model.

Ne postoji jedna „ruska mafija“, već veliki broj kriminalnih mreža i sindikata koji se međusobno povezuju prema interesima i poslovima.

Njihove aktivnosti obuhvataju trgovinu drogom i oružjem, trgovinu ljudima, pranje novca, korupciju, sajber kriminal i ransomware napade.

Europol u posljednjim procjenama upozorava i na sve veću povezanost kriminalnih mreža sa hibridnim prijetnjama i državnim akterima. Prema Europolu, kriminalne mreže mogu pružati infrastrukturu, znanje ili izvršioce za aktivnosti koje imaju šire političke ili destabilizujuće ciljeve.

Posebno je važna promjena u načinu angažovanja ljudi.

Kriminalna mreža više ne mora imati stalno zaposlene članove za svaku vrstu posla. Za pojedinačne operacije može angažovati specijalizovane hakere, finansijske posrednike, kurire, falsifikatore dokumenata ili nasilne izvršioce.

Europol je upravo takav razvoj opisao kao sve fleksibilniji kriminalni ekosistem.

KINAHAN KARTEL – KRIMINALNO PREDUZEĆE BEZ GRANICA

Kinahan Organised Crime Group, poznata kao Kinahan kartel, izrasla je iz ulične bande u Dablinu u transnacionalnu kriminalnu organizaciju.

Procjene njenog bogatstva dosežu oko milijardu eura, dok njene aktivnosti obuhvataju Irsku, Veliku Britaniju, Španiju i Ujedinjene Arapske Emirate.

Struktura je zasnovana na porodici Kinahan, ali je djelovanje organizacije mnogo šire od klasičnog porodičnog klana.

Organizacija se povezuje sa međunarodnom trgovinom drogom i oružjem, pranjem novca i nasiljem.

Sukob Kinahan kartela sa Hutch bandom pokazao je koliko brutalne posljedice može imati borba za kontrolu kriminalnog tržišta.

Ali i Kinahan slučaj pokazuje novu geografiju kriminala: operacije se mogu voditi iz jedne države, novac prati kroz drugu, roba ulazi preko treće, a izvršioci djeluju u četvrtoj.

To je upravo ono što evropske istražne službe sve češće nazivaju transnacionalnim kriminalnim mrežama.

MODUS OPERANDI

Ako se sve ove organizacije posmatraju zajedno, postaje jasno da postoji zajednički obrazac.

Neke su porodične, neke klanovske, neke labavije mreže, ali najmoćnije među njima sve više koriste iste metode.

Jedan od najvažnijih modela je ulazak kriminalnog novca u legalnu ekonomiju.

Europol je u analizi 821 najprijeteće kriminalne mreže utvrdio da 86 odsto njih koristi legalne poslovne strukture. Kompanije kriminalcima omogućavaju da sakriju vlasništvo, plasiraju nezakoniti novac, organizuju logistiku i stvore privid legitimnog poslovanja.

Zbog toga kriminalna mreža može istovremeno imati skladište droge, kompaniju za transport, nekretnine, restoran, građevinsku firmu ili drugu legalnu djelatnost.

Granica između kriminalnog i legalnog poslovanja tada postaje gotovo nevidljiva.

PRANJE NOVCA VIŠE NIJE SAMO ”UBACIVANJE GOTOVINE U BANKU”

Savremene kriminalne mreže koriste čitave lance kompanija, računa, posrednika i različitih jurisdikcija kako bi prikrile porijeklo novca.

Novac može prolaziti kroz kompanije, pozajmice, trgovinske transakcije, nekretnine, fiktivne poslove ili druge finansijske aranžmane.

U novijim slučajevima sve značajniju ulogu imaju i kriptovalute.

Europol je tokom 2025. i 2026. dokumentovao slučajeve u kojima su kriminalne mreže koristile kriptoimovinu i specijalizovane servise za prikrivanje porijekla novca. U jednoj međunarodnoj istrazi mreža povezana sa kripto-prevarama oprala je više od 700 miliona eura.

KORUPCIJA KAO POSLOVNI ALAT

Za kriminalnu organizaciju nije uvijek potrebno da kontroliše instituciju. Dovoljno je da kontroliše pojedinca koji ima pristup informacijama, dokumentima, tenderima, granici, policijskoj evidenciji ili finansijskom sistemu.

Europol je utvrdio da više od 70 odsto najprijetećih kriminalnih mreža koristi korupciju kako bi olakšalo kriminalne aktivnosti, ometalo istrage ili zaštitilo svoje interese.

Zbog toga korupcija nije samo prateća pojava organizovanog kriminala. Ona postaje dio njegovog poslovnog modela.

ŠIFROVANA KOMUNIKACIJA

Kriminalne mreže koriste zatvorene i šifrovane komunikacione platforme za dogovaranje poslova, distribuciju zadataka i komunikaciju između različitih država.

Ipak, isti tehnološki napredak koji kriminalcima omogućava veću diskreciju daje policiji nove mogućnosti za istrage.

Operacije zasnovane na podacima sa platformi Sky ECC i ANOM dovele su do velikog broja hapšenja i razbijanja međunarodnih mreža za trgovinu drogom.

Europol danas dodatno upozorava na rastuću upotrebu digitalnih platformi, kriptovaluta i AI alata u kriminalnom ekosistemu.

NASILJE POSTAJE SELEKTIVNO

Nasilje ostaje jedno od osnovnih sredstava organizovanog kriminala, ali ne mora uvijek biti javno i masovno.

Može služiti za disciplinovanje članova, naplatu dugova, zaštitu tržišta, zastrašivanje svjedoka ili uklanjanje konkurencije.

Europol je u svojoj analizi utvrdio da 68 odsto najprijetećih kriminalnih mreža koristi nasilje i zastrašivanje kao dio svog načina djelovanja.

Zato činjenica da neka kriminalna grupa djeluje relativno „tiho“ ne znači da je manje opasna.

MEĐUNARODNA MREŽA UMJESTO KLASIČNE HIJERARHIJE

Najvažnija promjena možda je upravo prelazak sa piramidalne organizacije na mrežu.

Nekada je bilo dovoljno uhapsiti vrh organizacije da bi se struktura ozbiljno uzdrmala.

Danas kriminalna mreža može preživjeti gubitak jednog lidera jer različiti djelovi funkcionišu relativno autonomno.

Jedan tim nabavlja drogu, drugi organizuje transport, treći distribuciju, četvrti pere novac, dok se za određene poslove angažuju ljudi koji nijesu formalni članovi organizacije.

Europol u novijoj analizi upravo opisuje najopasnije mreže kao fleksibilne, međusobno povezane strukture koje koriste legalnu ekonomiju i prekograničnu saradnju.

OD MAFIJE DO KRIMINALNOG EKOSISTEMA

Upravo tu se nalazi najveća promjena.

’Ndrangheta i dalje ima porodičnu strukturu. Camorra i dalje funkcioniše kroz klanove. Cosa Nostra nije izgubila svoje istorijske veze. Albanske mreže i dalje se oslanjaju na porodične i regionalne veze, dok Kinahan kartel počiva na snažnoj porodičnoj strukturi.

Ali njihove poslovne metode sve više liče jedna na drugu.

Droga putuje kroz međunarodne lance. Novac se pere preko kompanija i nekretnina. Komunikacija se odvija digitalno. Kriminalci sarađuju preko granica, bez obzira na nacionalnost. Hakeri, finansijski posrednici, korumpirani službenici i nasilni izvršioci mogu biti dio istog kriminalnog ekosistema, a da se nikada međusobno ne sretnu.

Upravo zato savremeni organizovani kriminal više nije moguće posmatrati samo kroz pitanje ko je „šef mafije“.

Mnogo važnije pitanje je – ko kontroliše novac, logistiku, informacije i veze koje omogućavaju da kriminalni posao nastavi da funkcioniše i kada jedan dio mreže bude razbijen.

Europol u procjeni iz 2025. upozorava da organizovani kriminal više nije samo pitanje javne bezbjednosti. Kriminalne mreže utiču na ekonomiju, vladavinu prava i društvo, dok saradnja kriminalnih struktura sa hibridnim akterima dodatno komplikuje bezbjednosnu sliku Evrope.

Zbog toga je savremena evropska mafija manje nalik jednoj porodici koja kontroliše jedan grad, a sve više međunarodnoj mreži koja istovremeno može da posluje na ulici, u luci, preko telefona, u kompaniji, na bankovnom računu i na internetu.

Mafija nije nestala. Promijenila je modius operandi..