OD GENERALA JNA DO KOMANDANTA VRS

Ratko Mladić rođen je 1943. godine u selu Božanovići kod Kalinovika. Završio je Vojnu akademiju u Beogradu i karijeru gradio u Jugoslovenskoj narodnoj armiji. U junu 1991. godine, kao komandant 9. korpusa JNA, poslat je u Knin, gdje je učestvovao u ratnim operacijama u Hrvatskoj.

U maju 1992. godine, na početku rata u Bosni i Hercegovini, postavljen je za komandanta Glavnog štaba novoformirane Vojske Republike Srpske. Na toj funkciji ostao je do kraja 1996. godine.

U ratu koji je odnio više od 100.000 života, Mladić je bio jedan od ključnih vojnih aktera. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju utvrdio je da je učestvovao u više udruženih zločinačkih poduhvata.

Najveći zločin za koji je Mladić pravosnažno osuđen počinjen je u Srebrenici u julu 1995. godine. Nakon pada tadašnje zaštićene zone UN-a, pripadnici VRS odvajali su muškarce i dječake od žena, djece i starijih. Hiljade zarobljenika potom su ubijene. Tijela žrtava kasnije su premještana iz primarnih u sekundarne masovne grobnice, što je, kako je utvrđeno u haškom postupku, bio dio nastojanja da se prikriju tragovi zločina.

Prvostepeno vijeće Haškog tribunala zaključilo je da je postojala genocidna namjera da se uništi dio bošnjačkog stanovništva Srebrenice. Mladić je, međutim, oslobođen optužbe za genocid u šest opština u BiH 1992. godine – Prijedoru, Sanskom Mostu, Ključu, Kotor Varoši, Foči i Vlasenici – jer vijeće nije utvrdilo genocidnu namjeru izvan razumne sumnje.

OPTUŽNICA, 16 GODINA SKRIVANJA I HAPŠENJE

Prva optužnica protiv Mladića podignuta je 24. jula 1995. godine. Do posljednje izmjene, 16. decembra 2011, optužnica je revidirana četiri puta.

Nakon završetka rata Mladić je gotovo 16 godina izbjegavao hapšenje. Njegovo skrivanje postalo je jedno od najdužih poglavlja potrage za haškim bjeguncima. Srbija je za informacije koje bi dovele do njegovog hapšenja u oktobru 2010. godine nudila nagradu od 10 miliona eura.

U maju 2011. godine uhapšen je u selu Lazarevo kod Zrenjanina. Policija Srbije saopštila je da je operaciju izvela u saradnji sa Bezbjednosno-informativnom agencijom i Službom za otkrivanje ratnih zločina. U Hag je izručen 31. maja.

Tokom godina skrivanja, međutim, povremeno su se pojavljivali snimci koji su otvarali pitanje kako je najtraženiji haški bjegunac mogao tako dugo ostati nedostupan. Radio Slobodna Evropa podsjetio je na snimke emitovane 2009. godine na Federalnoj televiziji, na kojima se Mladić vidi kako se druži, pleše, pjeva i fotografiše među ljudima.

Sumnje u njegovu zaštitu dodatno su pojačane poslije ubistva gardista Dragana Jakovljevića i Dražena Milovanovića u kasarni na Topčideru 5. oktobra 2004. godine. Pojedine tvrdnje povezivale su slučaj sa mogućim Mladićevim boravkom u objektu, ali takva veza nikada nije pravosnažno utvrđena.

SUĐENJE KOJE JE TRAJALO 530 DANA

Mladić se prvi put pojavio pred Haškim tribunalom 4. jula 2011. godine. Na statusnoj konferenciji 23. februara 2012. odbacio je optužbe i Tribunal nazvao pristrasnim, poredeći ga sa „sudom NATO-a“, kako je tada izvijestio RSE.

Suđenje je počelo 16. maja 2012. godine i trajalo 530 dana. Tokom procesa saslušana su 592 svjedoka, izvedeno oko 10.000 dokaznih materijala, a vijeće je uzelo u obzir i oko 2.000 već presuđenih činjenica.

Dana 22. novembra 2017. godine izrečena je prvostepena presuda. Mladić je osuđen na doživotni zatvor i proglašen krivim po 10 od 11 tačaka optužnice: za genocid u Srebrenici, progon, istrebljenje, ubistva, deportaciju, prisilno premještanje, terorisanje, protivpravne napade na civile i uzimanje talaca.

Odbrana i tužilaštvo žalili su se na presudu. Drugostepeno vijeće je 8. juna 2021. odbilo Mladićevu žalbu i potvrdilo doživotnu kaznu. Time je presuda postala pravosnažna.

Svjetski mediji su tog dana presudu opisivali kao završetak jednog od najkrvavijih poglavlja evropske istorije nakon Drugog svjetskog rata. New York Times pisao je o kraju jedne od najmračnijih epizoda moderne evropske istorije, dok je Reuters naveo da je presuda zaokružila četvrt vijeka rada Haškog tribunala. BBC je podsjetio na dugo čekanje žrtava na pravdu, a Associated Press na činjenicu da je Mladić ostao posljednja velika figura rata u BiH kojoj je izrečena presuda.

Istovremeno, mediji su upozoravali da sudska presuda nije izbrisala podjele koje njegovo ime i dalje proizvodi u BiH i regionu.

OD HAŠKE PRESUDE DO SMRTI: PRESUDA JE OSTALA, KULT NIJE NESTAO

Mladić je i nakon prvostepene presude ostao prisutan u javnom prostoru Srbije. Radio Slobodna Evropa je 2021. godine pisao o njegovim muralima i drugim simbolima u Beogradu, navodeći da su aktivisti koji su pokušavali da ih uklone bili izloženi prijetnjama. Njegov lik pojavljivao se na zidovima, suvenirima, ali i kao tetovaža.

Godinu nakon prvostepene presude, u novembru 2018, RSE je objavio i da Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove istražuje kako je Mladiću omogućeno da se telefonom uživo uključi u program televizije Happy u Srbiji. U emisiji je učestvovao zajedno sa sinom Darkom Mladićem, dok su gosti bili i Vojislav Šešelj, kao i ruski istoričari i političari koji su učestvovali u promociji knjige posvećene generalu.

Takvi događaji pokazivali su da Mladićeva pravosnažna osuda nije značila i kraj njegove javne glorifikacije. Njegovo ime ostalo je dio političkih i društvenih podjela u Srbiji, BiH i posebno Republici Srpskoj, gdje ga dio javnosti i dalje predstavlja kao heroja.

U međuvremenu, njegovo zdravstveno stanje se pogoršavalo. Posljednjih godina odbrana je više puta tražila da bude privremeno pušten iz pritvora ili prebačen u Srbiju radi liječenja i njege. U avgustu ove godine odbrana je zatražila njegovo prijevremeno puštanje iz humanitarnih razloga, uz obrazloženje da mu je potrebna intenzivnija prisutnost porodice i palijativna njega.

Predsjednica Međunarodnog mehanizma za krivične sudove Graciela Gatti Santana zahtjev je odbila, ocjenjujući da humanitarni razlozi ne opravdavaju njegovo prijevremeno puštanje. U odluci je navedeno da Mladić u pritvoru dobija sveobuhvatnu i saosjećajnu zdravstvenu njegu.

Danas, nakon više od tri decenije od početka rata u BiH, Ratko Mladić je umro u haškom pritvoru. Njegov život završio je daleko od Kalinovika, Knina, Sarajeva i Srebrenice, mjesta koja su obilježila njegovu vojnu karijeru. Presuda koju je nosio do kraja života ostaje dio sudskog zapisa o ratu u Bosni i Hercegovini – kao utvrđena odgovornost za genocid i druge najteže međunarodne zločine.

Njegova smrt ne mijenja ono što je utvrđeno presudom. Ne mijenja ni sjećanje onih koji su izgubili djecu, roditelje, braću i sestre, niti činjenicu da se, tri decenije nakon rata, o njegovom imenu u regionu i dalje govori potpuno različitim jezikom. Za sud i njegove žrtve ostao je osuđeni ratni zločinac. Za dio javnosti u Srbiji i RS-u, ostao je simbol rata i nacionalističke politike čije se nasljeđe još nije izgubilo.