Povod za reakciju MCP bile su Vučićeve kontinuirane tvrdnje da su u SPC u Crnoj Gori postojale „opake i opasne ideje“ i da su pojedinci pokušavali da formiraju pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori iz čijeg bi naziva bilo uklonjeno određenje „srpska“. On je te navode povezao sa litijama iz 2020. godine, kao I sa naslleđem mitropolita Amfilohija.

– Ako ovome dodamo i Vučićevu izjavu kako su „litije u Crnoj Gori počele kada su htjeli pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori, samo da izbrišu ono – srpska“, onda nam se čini da ulazimo u zonu beskorisnih i štetnih nejasnoća, koje bi se mogle tolerisati nekome sa manje odgovornosti i značaja u javnosti, ali ne i predsjedniku Srbije – saopštila je MCP..

,,ZBUNJIVANJE NARODA”

Mitropolija je upozorila da se sa pozicije predsjednika Srbije ne mogu iznositi neodređene optužbe na račun Crkve bez imenovanja ljudi, događaja i dokaza. Ocijenila je da takve poruke ,,zbunjuju vjerni narod i sveštenstvo, ali i ugrožavaju crkveno i narodno jedinstvo”.

Istovremeno je navela I da je ,,odbranila karakter litija”, navodeći da ih nijesu vodili politički centri, već arhijereji, sveštenstvo, monaštvo i vjernici u Crnoj Gori. Oni su, prema stavu MCP, odbranili imovinu, identitet i jedinstvo SPC od tadašnje vlasti Mila Đukanovića.

Poruka MCP bila je nedvosmislena: podrška Srbije može biti prihvaćena, ali predsjedniku Srbije ne pripada da usmjerava crkvene poslove, naknadno određuje motive litija ili bez dokaza sugeriše da je u crkvenom vrhu u Crnoj Gori postojala namjera odvajanja od SPC.

MCP je podsjetila i na ranije napise pojedinih beogradskih tabloida koji su takve namjere pripisivali pokojnom mitropolitu Amfilohiju. Time je upozorila da Vučićeve formulacije mogu oživjeti stare optužbe o navodnom „autonomaštvu“ Mitropolije i usmjeriti ih prema Amfilohiju, Joanikiju ili drugim učesnicima litija. Zanimljivo je da su MCP i Joanikije već mjesecma na meti medija bliskim režimu u Srbiji, dok je Metodije od strane tih istih medija snažno podržan.

EKSPRESNA KONTRA EPARHIJE

Potpuno drugačija poruka stigla je iz Eparhije budimljansko-nikšićke. Metodijeva eparhija je Vučiću zahvalila na, kako je navedeno, brizi i razumijevanju položaja SPC u Crnoj Gori, ocjenjujući njegove izjave ,,odgovornim, pravovremenim i korisnim”.

Prema saopštenju Eparhije, Vučić je ,,pravilno ukazao da su litije predstavljale bedem protiv pokušaja fragmentacije SPC i brisanja srpskog imena iz Crkve u Crnoj Gor”i. Njegove poruke, tvrde iz Berana, ne stvaraju konfuziju, već donose „prijeko potrebnu svjetlost“ i mir među vjernike.

Eparhija na čijem je čelu mitropolit Metodije nije prihvatila ni ocjenu da je riječ o političkom miješanju koju je iznijela MCP. Vučićeve istupe predstavila je kao ,,izraz bratske brige i državničke odgovornosti prema Crkvi i srpskom narodu u Crnoj Gori”.

Time je praktično odbacila osnovnu poruku MCP i predsjedniku Srbije dala legitimitet da se bavi položajem SPC u Crnoj Gori, tumači događaje iz 2020. godine i govori o navodnim unutrašnjim prijetnjama njenom jedinstvu.

Redosljed objavljivanja teško se može zanemariti. Saopštenje Eparhije budimljansko-nikšićke uslijedilo je svega nekoliko sati nakon što je MCP pozvala Vučića da se ne miješa u crkvene poslove. Zato ga je teško posmatrati samo kao uopštenu zahvalnicu predsjedniku Srbije već kao direktnu konfrotaciju.

Ključne formulacije djeluju kao direktan odgovor Mitropoliji. MCP tvrdi da je Vučić zbunio vjernike, dok Eparhija navodi da je otklonio konfuziju. MCP upozorava da se političari ne smiju miješati u crkvene poslove, a iz Berana odgovaraju da nije riječ o miješanju, već o bratskoj brizi. Mitropolija zahtijeva razjašnjenje optužbi o „opasnim idejama“, dok ih Eparhija prihvata kao prepoznavanje stvarne prijetnje.

Javni efekat drugog saopštenja zato prevazilazi podršku Vučiću. Jedna eparhija SPC osporila je procjenu druge o pitanju koje zadire u samu granicu između crkvene samostalnosti i političkog uticaja.

RAZLIKE

Razlike između dvije eparhije vidljive su još od maja prošle godine, kada je Metodije, na opšte iznenađenje na Saboru, dobio titulu mitropolita, što je u javnosti protumačeno kao njegovo izjednačavanje sa Joanikijem kroz činjenicu da postoje dva mitropolita SPC u Crnoj Gori. Od tada su sve izraženija njihova različita politička usmjerenja. Ona su se pokazala kroz odnos prema evropskom putu Crne Gore, studentskim protestima i podizanju spomenika četničkom komandantu Pavlu Đurišiću, ali i organizaciji bitke na Vučjem dolu gdje je MCP bukvalno skrajnuta. Ipak, ključna linija podjele ostao je odnos prema politici Aleksandra Vučića i uticaju zvaničnog Beograda na crkvene prilike u Crnoj Gori.

Ovo razilaženje ne predstavlja formalni raskol. MCP i Eparhija budimljansko-nikšićka zasebne su kanonske jedinice iste Crkve. Ipak, njihovo otvoreno suprotstavljanje predstavlja jedno od najoštrijih javnih razilaženja dvije eparhije u novijoj praksi.

BORBA ZA TUMAČENJE LITIJA

Obje eparhije pozivaju se na jedinstvo SPC, ali ga očigledno različito razumiju.

Za MCP jedinstvo podrazumijeva da Crkva samostalno upravlja svojim poslovima i zadrži distancu prema političkoj vlasti, bez obzira na to dolazi li ona iz Podgorice ili Beograda. Litije su, u tom tumačenju, bile autentični crkveno-narodni pokret u Crnoj Gori, a ne projekat vlasti Srbije.

Za Eparhiju budimljansko-nikšićku jedinstvo uključuje tijesnu povezanost sa državnim rukovodstvom Srbije. Vučić se ne posmatra kao spoljašnji politički faktor, već kao zaštitnik zajedničkog nacionalnog, istorijskog i crkvenog prostora.

Spor zato prevazilazi jednu izjavu. Riječ je o borbi za pravo na tumačenje litija, ali i za određivanje sadašnjeg odnosa SPC u Crnoj Gori prema Beogradu. Ipak, teren za politički i medijski pritisak je otvoren: Vučić je iznio aluziju, MCP ju je odbacila, a Eparhija budimljansko-nikšićka stala je na njegovu stranu.

NEMA JEDINSTVA

Dakle sukob je kulminirao: dvije eparhije imaju različit odnos prema predsjedniku Srbije i te razlike su iznijete javno, istoga dana i bez zajedničkog crkvenog stava.

MCP je Vučiću poručila da politička vlast mora ostati izvan crkvenog upravljanja. Eparhija budimljansko-nikšićka odgovorila je da je njegova uključenost poželjna i korisna. Između tih pozicija nema jednostavnog kompromisa, jer počivaju na suprotnom razumijevanju odnosa Crkve i države.

Dva saopštenja zato su prvi tako otvoren dokaz da unutar SPC u Crnoj Gori ne postoji jedinstven odnos prema Aleksandru Vučiću i ulozi zvaničnog Beograda. MCP u njegovim riječima vidi politički pritisak i izvor zabune, a EBNK ,,zaštitu, jasnoću i državničku odgovornost”. Obje strane govore u ime jedinstva, ali njihove poruke pokazuju da je upravo to jedinstvo sada javno stavljeno na ozbiljnu probu.