Dvadeset godina kasnije, upravo taj datum ponovo je predmet političkog osporavanja. Ne samo u polemikama, nego i kroz odnos dijela lokalnih vlasti prema jubileju. Herceg Novi i Pljevlja potvrdili su da neće obilježiti 20 godina obnove nezavisnosti. Stevan Katić je saopštio da Herceg Novi to nema u planu, dok je Dario Vraneš rekao da u Pljevljima proslave neće biti jer “nema zainteresovanih”.

Ali priča o 21. maju ne počinje 2026, a ni 2006. godine. Ona ima mnogo dužu istorijsku liniju.

1918 – GODINA U KOJOJ JE CRNA GORA PRESTALA DA POSTOJI KAO DRŽAVA

Crna Gora je bila međunarodno priznata država mnogo prije referenduma iz 2006. Njena državnost prekinuta je nakon Prvog svjetskog rata, odlukama takozvane Velike narodne skupštine u Podgorici, poznate kao Podgorička skupština.

Odluka Podgoričke skupštine iz 1918. sadržala je četiri ključne tačke, među kojima i da se kralj Nikola I Petrović Njegoš i njegova dinastija zbace sa crnogorskog prijestola, te da se Crna Gora ujedini sa Srbijom pod dinastijom Karađorđevića.

Za crnogorsku državotvornu javnost taj događaj nije ostao upamćen kao slobodno i demokratsko izjašnjavanje, već kao politički i pravno sporan čin ukidanja crnogorske države. Zato se 1918. godina i danas vraća u javne rasprave, ne kao puka istorijska fusnota, nego kao simbol trenutka u kojem je o Crnoj Gori odlučivano bez pune i slobodne volje njenih građana.

Stotinu godina kasnije, Skupština Crne Gore usvojila je rezoluciju kojom su odluke Podgoričke skupštine o prisajedinjenju Kraljevine Crne Gore Kraljevini Srbiji proglašene ništavnim. Za rezoluciju je glasalo 46 poslanika, dok ih je 15 bilo protiv.

DEVEDESETE: LIBERALI I NEZAVISNOST KAO POLITIČKI RIZIK

Ako je 1918. godina bila tačka gubitka države, devedesete su bile vrijeme u kojem se ideja obnove nezavisnosti ponovo politički artikulisala.

Ključnu ulogu u tom periodu imao je Liberalni savez Crne Gore, osnovan 26. januara 1990. godine na Cetinju. LSCG je devedesetih bio jedna od rijetkih političkih organizacija koja je otvoreno zastupala obnovu crnogorske nezavisnosti i antiratnu politiku, uključujući protivljenje ratovima na prostoru bivše SFRJ i granatiranju Dubrovnika.

U političkom ambijentu devedesetih, kada je Crna Gora bila čvrsto vezana za politiku Slobodana Miloševića, nezavisnost nije bila komotna politička ideja. Naprotiv, često je tretirana kao ekstremizam, separatizam ili izdaja. Upravo zato je važna uloga Slavka Perovića i liberala. Oni su nezavisnost otvorili kao političku temu mnogo prije nego što je ona postala državna politika tadašnje vlasti.

Slavko Perović je na Cetinju 13. jula 1992. govorio u ratnom ambijentu, u vrijeme kada je Crna Gora nosila teret politike koja ju je udaljavala od evropskih vrijednosti. Taj govor se i danas u crnogorskoj javnosti pamti kao jedan od simbola antiratnog i suverenističkog otpora devedesetih.

Zato je istorijski netačno 21. maj svoditi na jednu partiju ili jednu vlast. Prije nego što je nezavisnost postala institucionalni projekat, bila je politička ideja liberala, suverenista, antiratnih intelektualaca, manjinskih partija i građana koji su u tom vremenu često bili manjina.

1992: PRVI REFERENDUM I PORAZ SUVERENISTIČKE IDEJE

Prvi referendum o državnom statusu održan je 1. marta 1992. godine. Tada je većina izašlih birača podržala ostanak Crne Gore u zajedničkoj državi sa Srbijom. Međutim, političke snage koje su zastupale nezavisnost osporavale su politički ambijent i uslove pod kojima je taj referendum održan.

Venecijanska komisija je kasnije, u mišljenju o crnogorskom referendumu iz 2005. godine, podsjetila da je 1992. održan referendum kojim je odlučeno da Crna Gora bude dio obnovljene Savezne Republike Jugoslavije, ali i da političke snage koje su bile za nezavisnost nijesu prihvatile rezultate tog izjašnjavanja.

Taj podatak je važan jer pokazuje da se pitanje državnosti nije pojavilo iznenada 2006. godine. Ono je bilo otvoreno najmanje od početka devedesetih, ali su ratno okruženje, politička dominacija unionističkog koncepta i vezanost tadašnje vlasti za Beograd dugo držali suverenističku ideju izvan većinskog političkog toka.

RASKOL U DPS-U I PROMJENA DRŽAVNOG KURSA

Prelom dolazi krajem devedesetih, nakon raskola u DPS-u 1997. godine i udaljavanja crnogorskog rukovodstva od politike Slobodana Miloševića. Od tada pitanje državnog statusa Crne Gore ulazi u centar političkog života.

Crna Gora počinje da gradi elemente faktičke samostalnosti – poseban ekonomski kurs, odvojeni monetarni sistem, drugačiji spoljno-politički pravac i sve izraženiju distancu prema saveznim institucijama. Suverenistička ideja, koju su do tada najdosljednije nosili liberali, postepeno se seli u središte državne politike.

Ali put do referenduma nije bio otvoren. Evropska unija, nakon ratova devedesetih i krize na Kosovu, nije željela novo državno razdvajanje na Balkanu. Umjesto neposrednog referenduma, Crnoj Gori je ponuđen kompromis koji će u javnosti ostati upamćen kao “Solanija”.

BEOGRADSKI SPORAZUM: “SOLANIJA” KAO ODLAGANJE I OTVARANJE PUTA

Beogradski sporazum potpisan je 14. marta 2002. godine uz posredovanje Havijera Solane, tadašnjeg visokog predstavnika Evropske unije za spoljnu politiku i bezbjednost. Sporazum su, prema arhivskom podsjećanju Danasa, potpisali Solana, predsjednik SRJ Vojislav Koštunica, premijeri Zoran Đinđić i Filip Vujanović, te potpredsjednik Savezne vlade Miroljub Labus.

Tadašnji narativ bio je da se pravi novi početak odnosa Srbije i Crne Gore. Koštunica je govorio da je to “novi početak odnosa Srbije i Crne Gore”, dok je Solana naglašavao da je za EU taj dan važan jer predstavlja korak ka stabilnosti regiona i Evrope.

U političkoj praksi, Beogradski sporazum je značio odlaganje referenduma. Umjesto neposrednog izjašnjavanja o nezavisnosti, formirana je državna zajednica Srbija i Crna Gora. Ustavna povelja stupila je na snagu 4. februara 2003. godine. Venecijanska komisija je kasnije precizirala da član 60 Ustavne povelje omogućava državi članici da, nakon tri godine, pokrene proceduru promjene državnog statusa, odnosno izlaska iz državne zajednice, nakon referenduma.

Zato je “Solanija” bila paradoksalna. Kratkoročno je zaustavila referendum. Dugoročno je prvi put kroz međunarodno prihvaćeni dokument otvorila pravni put da se Crna Gora poslije tri godine izjasni o nezavisnosti.

Solana je godinama kasnije priznao političku logiku tog vremena – nakon tragičnog raspada SFRJ i ratova, na Balkanu su i dalje postojali duboko ukorijenjeni problemi, a međunarodni akteri nijesu željeli novu krizu.

2005–2006: REFERENDUMSKA PRAVILA I PRAG OD 55 ODSTO

Kada je istekao trogodišnji period, pitanje referenduma vratilo se u centar političkog procesa. Tada se nije raspravljalo samo o tome da li će Crna Gora biti nezavisna, nego i pod kojim uslovima će se referendum priznati.

Venecijanska komisija je 2005. razmatrala crnogorsko referendumsko zakonodavstvo, posebno pitanja izlaznosti, potrebne većine i biračkog prava. U mišljenju se navodi da Crna Gora, prema Ustavnoj povelji, može izaći iz državne zajednice nakon referenduma sprovedenog u skladu sa priznatim demokratskim standardima.

Posebno sporno bilo je pitanje većine. Na kraju je, uz posredovanje Evropske unije, dogovoren prag od 55 odsto važećih glasova za nezavisnost. To znači da suverenistički blok nije morao osvojiti prostu većinu, već pooštrenu većinu koja je bila teža od uobičajenih demokratskih standarda.

Uoči referenduma, Vlada Republike Crne Gore uputila je građanima Deklaraciju u kojoj je poručila da je “slobodno izražena volja građana” osnov stvaranja nezavisne i međunarodno priznate države. U istom dokumentu Vlada je tvrdila da je nezavisna država preduslov da građani odlučuju o sebi i svojoj budućnosti, kao i da je ona garant ekonomskog prosperiteta, vladavine prava i bržeg uključivanja u evropske i evroatlantske integracije.

Taj dokument danas je važan i kao podsjetnik na obećanja referendumske kampanje – nezavisnost nije predstavljana samo kao pitanje zastave i međunarodnog priznanja, nego kao uslov političke odgovornosti, ekonomskog razvoja i evropske budućnosti.

SUVERENISTIČKI I UNIONISTIČKI BLOK

Na strani nezavisnosti bili su DPS Mila Đukanovića, SDP Ranka Krivokapića, Liberalna partija, manjinske partije, dio građanskih i intelektualnih krugova, kao i široka suverenistička javnost. Međutim, unutar tog bloka postojale su različite političke biografije i motivi. Liberali su nezavisnost nosili mnogo ranije i često iz opozicione pozicije prema DPS-u. SDP je imao svoju građansku i suverenističku liniju. Manjinske partije su u nezavisnoj Crnoj Gori vidjele sigurniji okvir za svoja prava.

U martu 2006. godine Milo Đukanović je odbacivao tezu da je nezavisnost antisrpski projekat, poručujući da “nezavisnost Crne Gore nije antisrpska frustracija, već zdrava ideja”.

Na drugoj strani bio je unionistički blok, predvođen snagama koje su zagovarale opstanak zajedničke države sa Srbijom. Taj blok je referendum često predstavljao kao projekat vlasti, a ne kao emancipatorski državni proces.

Takva interpretacija traje do danas. Predrag Bulatović je 2025. izjavio da referendum nije bio pitanje “za i protiv Crne Gore”, već, po njegovom tumačenju, borba za vlast tadašnjeg režima. U istom nastupu je tvrdio da “stolica u UN-u nije bio cilj Bloka za nezavisnost”, nego nastavak vlasti i pljačke građana.

Ti citati pokazuju da se spor oko 21. maja nije završio 2006. godine. On se samo preselio iz referendumskih štabova u kasnije političke interpretacije.

21. MAJ 2006: REFERENDUM POD MEĐUNARODNIM NADZOROM

Referendum o državnom statusu održan je 21. maja 2006. godine. OSCE/ODIHR je posmatračku misiju rasporedio 28. marta, a misiju je predvodio Jørgen Grunnet iz Danske. Činilo ju je 29 eksperata i dugoročnih posmatrača, raspoređenih u Podgorici i šest regionalnih centara koji su pokrivali svih 21 opštinu.

Međunarodna referendumska posmatračka misija ocijenila je da je referendum bio u skladu sa obavezama OSCE-a i Savjeta Evrope, kao i drugim međunarodnim standardima za demokratske izborne procese. U preliminarnom zaključku navedeno je da je biračima pružena stvarna mogućnost da odluče o budućem statusu kroz proces direktne demokratije.

Prema rezultatima, za nezavisnost je glasalo oko 55,5 odsto birača, čime je pređen prag od 55 odsto dogovoren uz posredovanje Evropske unije. Time je Crna Gora obnovila državnu nezavisnost pod uslovima koji su bili stroži od proste većine.

3. JUN 2006: PROGLAŠENJE NEZAVISNOSTI

Skupština Crne Gore je 3. juna 2006. godine na svečanoj sjednici proglasila nezavisnost. Odluka je usvojena u 20:28 sati, nakon što je dokument pročitao predsjednik Skupštine Ranko Krivokapić. On je tada poručio: “Da je vječna Crna Gora. Građani su jednom za vazda vratili državu.”

Za proglašenje nezavisnosti glasali su poslanici vladajuće koalicije DPS-SDP, kao i predstavnici Građanske partije, Liberalne partije, Demokratske unije Albanaca i Demokratskog saveza u Crnoj Gori. Sjednici nijesu prisustvovali poslanici SNP-a, Narodne stranke, Srpske narodne stranke, Demokratske srpske stranke, kao ni bivšeg Liberalnog saveza.

Taj detalj dodatno pokazuje složenost crnogorske državne priče. I među onima koji su istorijski nosili ideju nezavisnosti postojali su duboki politički sukobi i razočaranja načinom na koji je državni projekat vođen.

2026: DVADESET GODINA KASNIJE, STARI SPOR U NOVOM OBLIKU

Dvadeset godina kasnije, Crna Gora formalno više ne raspravlja o tome da li je nezavisna država. Ali se osporavanje preselilo na drugi teren. Odnos prema državnim praznicima, simbolima, jeziku, istoriji, antifašističkom nasljeđu i samoj ideji građanske Crne Gore.

Najvidljiviji primjer uoči ovogodišnjeg jubileja jesu Herceg Novi i Pljevlja koje neće obilježiti 20 godina obnove nezavisnosti.

U Herceg Novom je civilni sektor najavio da će, uprkos odluci lokalne vlasti, organizovati obilježavanje Dana nezavisnosti. Time se pokazuje da se spor oko 21. maja danas ne vodi samo između partija, nego i između institucija koje ćute i građana koji ne pristaju da se datum obnove nezavisnosti prećuti.

ZAŠTO JE PODSJEĆANJE VAŽNO

Zato je povodom 20 godina od obnove nezavisnosti važno vratiti činjenice u javni prostor.

Crna Gora nije nastala 2006. godine. Ona je tada obnovila državnost izgubljenu nakon 1918.

Ideja nezavisnosti nije nastala u kabinetima vlasti 2006. godine. Devedesetih su je nosili liberali, antiratni suverenisti, manjinske partije i građani koji su u tom vremenu često bili politički usamljeni.

Beogradski sporazum nije bio kraj priče, nego trogodišnje odlaganje koje je, paradoksalno, otvorilo pravni put ka referendumu.

Referendum nije bio nametanje niti obična partijska operacija. Održan je uz međunarodni nadzor i pod pravilima koja su tražila više od proste većine.

I konačno, 21. maj nije partijska imovina. Ali nije ni datum koji lokalne vlasti mogu tretirati kao tuđe porodično slavlje.

Ako je 1918. opomena kako se država gubi, 21. maj 2006. je dokaz kako se država demokratski obnavlja. A 2026. pokazuje da se državnost, čak i kada je formalno obnovljena, mora stalno braniti od relativizacije, zaborava i institucionalnog prećutkivanja.

TIMELINE: PUT DO 21. MAJA

1918. — Podgorička skupština donosi odluke o detronizaciji dinastije Petrović Njegoš i ujedinjenju Crne Gore sa Srbijom pod dinastijom Karađorđevića.

26. januar 1990. — Osnovan Liberalni savez Crne Gore na Cetinju; devedesetih postaje najprepoznatljiviji politički nosilac ideje nezavisne i antiratne Crne Gore.

1. mart 1992. — Održan prvi referendum o državnom statusu; većina podržava ostanak u zajedničkoj državi sa Srbijom, dok suverenističke snage osporavaju politički ambijent.

1997. — Raskol u DPS-u i početak udaljavanja crnogorskog rukovodstva od politike Slobodana Miloševića.

14. mart 2002. — Potpisan Beogradski sporazum uz posredovanje Havijera Solane; umjesto neposrednog referenduma formira se državna zajednica Srbija i Crna Gora.

4. februar 2003. — Stupa na snagu Ustavna povelja državne zajednice; član 60 otvara mogućnost da država članica nakon tri godine pokrene proceduru promjene državnog statusa.

2005. — Venecijanska komisija razmatra referendumsko zakonodavstvo i pitanje većine potrebne za legitiman rezultat.

21. maj 2006. — Održan referendum o državnom statusu Crne Gore. Za nezavisnost glasa oko 55,5 odsto birača, čime je pređen prag od 55 odsto.

3. jun 2006. — Skupština Crne Gore proglašava nezavisnost.

2018. — Skupština Crne Gore usvaja rezoluciju kojom se odluke Podgoričke skupštine iz 1918. proglašavaju ništavnim.

2026. — Crna Gora obilježava 20 godina obnove nezavisnosti, dok dio lokalnih vlasti, uključujući Herceg Novi i Pljevlja, odbija ili izbjegava institucionalno obilježavanje jubileja.